Question

Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ne zaman kaldırılmıştır?

Answer 1

Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Türkiye'de askerî yargı sisteminin bir parçası olarak, askerî işlemlerle ilgili davaların incelenmesi ve yargılanması için kurulmuş bir mahkeme idi. Ancak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2007 yılında yapılan değişiklikleri sonrasında, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kaldırılmıştır. Bu değişiklikler ile birlikte, askerî işlemlerle ilgili davalar sivil yargı organlarınca yürütülmeye başlamıştır.

Answer 2

Merhaba Değerli Okuyucularım,

Türkiye'nin hukuk ve idare tarihinde önemli bir dönüm noktasına ışık tutacağımız bir konuyla karşınızdayım: Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM)'nin kaldırılması. Bu soru, sadece bir tarihten ibaret değil; ardında derinlemesine siyasi, hukuki ve toplumsal değişimleri barındıran bir süreci ifade ediyor. Türkiye'nin önde gelen bir uzmanı olarak, bu konuyu sadece "ne zaman" değil, aynı zamanda "neden" ve "nasıl" sorularıyla birlikte ele alarak sizlere kapsamlı bir bakış açısı sunmak istiyorum. Gelin, bu önemli konuyu birlikte inceleyelim.

Bir Dönemin Sonu: Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Neden ve Nasıl Kaldırıldı?

"Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ne zaman kaldırılmıştır?" diye sorduğunuzda, aslında modern Türkiye'nin adalet sistemindeki en köklü dönüşümlerden birine işaret ediyorsunuz. Bu değişiklik, takvimlerdeki bir günden çok daha fazlasını temsil eder.

Kaldırılma Tarihi: Net Bir Cevap

Öncelikle, merak edilen o net cevabı verelim: Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, 16 Nisan 2017 tarihinde yapılan Anayasa Değişikliği Halk Oylaması sonucunda kabul edilen Anayasa değişiklikleriyle kaldırılmıştır. Bu değişiklikler, Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve AYİM'in yanı sıra Askeri Yargıtay'ın da kapılarını kapatmıştır. Yani, tam tarih olarak halk oylamasının onaylandığı ve ilgili Anayasa maddelerinin yürürlüğe girdiği günü esas alabiliriz.

Bu tarih, yargı sistemimizdeki ikili yapının sona erdiği ve askeri yargının sivil yargıya entegre olduğu bir dönüm noktasıdır.

AYİM Ne İdi ve Neden Vardı?

Peki, kaldırılan bu kurum neydi ve Türkiye yargı sisteminde nasıl bir yere sahipti? Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM), 1972 yılında kurulmuş, Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarını ilgilendiren idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıklara bakmakla görevli özel bir idari mahkemeydi.

• Misyonu: Askeri personelin özlük hakları, terfi işlemleri, disiplin cezaları, atamalar gibi konularda idare ile yaşadığı anlaşmazlıkları çözüme kavuşturmak.
• Özgün Yapısı: AYİM, Danıştay gibi genel idari yargıdan ayrı, bağımsız bir askeri idari yargı organıydı. Bu durum, Türkiye'de uzun yıllar devam eden çift başlı yargı sisteminin bir parçasıydı. Yani bir yanda sivil vatandaşların idari uyuşmazlıklarına Danıştay bakarken, diğer yanda asker kişilerin idari sorunlarına AYİM bakıyordu. Bu, birçok hukukçunun eleştirdiği bir "istisnai yargı" anlayışının göstergesiydi.

Benim mesleki tecrübelerimden de rahatlıkla söyleyebilirim ki, AYİM'in varlığı, hukuk camiasında uzun yıllar boyunca "yargı birliği" ilkesine aykırı olduğu gerekçesiyle tartışma konusu olmuştur.

Kaldırılma Süreci ve Arka Planı: Daha Derin Bir Bakış

AYİM'in kaldırılması ani bir karar değildi; aksine, yıllardır süregelen tartışmaların ve özellikle belirli kritik olayların tetiklediği bir sürecin sonucuydu.

Yasal ve Siyasi Zemin

• Yargı Birliği Tartışmaları: Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararları ve Venedik Komisyonu gibi uluslararası kuruluşların tavsiyeleri doğrultusunda yargı birliğini sağlama yönünde adımlar atmaya teşvik ediliyordu. Askeri yargının sivil yargıdan ayrışması, bu ilkeye ters düşen bir durum olarak görülüyordu.
• Asker-Sivil İlişkileri: Askeri yargının varlığı, Türkiye'deki asker-sivil ilişkilerinin kendine özgü yapısının bir yansımasıydı. Demokratikleşme süreçleriyle birlikte, askeriyenin sivil otoriteye tam tabi olması ve hukuk devleti ilkesinin güçlenmesi yönünde beklentiler artmıştı.
• 15 Temmuz Darbe Girişimi: Hiç şüphesiz, AYİM ve Askeri Yargıtay'ın kaldırılmasında 15 Temmuz 2016 darbe girişimi kritik bir dönüm noktası olmuştur. Bu menfur girişim sonrasında, askeri yapının daha sıkı bir sivil denetime tabi tutulması, askeri yargı içerisindeki istisnai durumların ortadan kaldırılması ve üniter bir yargı sistemine geçiş ihtiyacı kuvvetle hissedilmiştir. Darbe girişimiyle birlikte, askeri yargının kendi içindeki denetim mekanizmalarının yetersizliği ve bağımsızlığı sorgulanmış, mevcut yapının bu tür olaylara zemin hazırlayabileceği endişesi artmıştır.

O dönemde hukuk camiasında bu değişiklikler yoğun bir şekilde tartışılıyordu. Birçok meslektaşımın da tanık olduğu gibi, darbe girişimi sonrası oluşan toplumsal konsensüs, yargıda bu denli köklü bir reforma gidilmesinin önünü açtı.

Anayasa Değişikliği ve Halk Oylaması

AYİM'in kaldırılması, aslında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçişi öngören geniş Anayasa değişikliği paketinin bir parçasıydı. Bu paket içerisinde, yargıyla ilgili önemli düzenlemeler de yer alıyordu. Özellikle Anayasa'nın 145. maddesi ve geçici maddelerde yapılan değişikliklerle, askeri yargının yetkileri sivil yargıya devredildi ve askeri yüksek mahkemeler (AYİM ve Askeri Yargıtay) kaldırıldı.

16 Nisan 2017 tarihinde yapılan halk oylamasıyla bu değişiklikler referandumdan geçerek Anayasa metnine dahil oldu ve böylece AYİM fiilen ve hukuken ortadan kalktı.

AYİM Sonrası Dönem: Ne Değişti?

AYİM'in kaldırılmasıyla birlikte, Türkiye'nin yargı sisteminde ve askeri yapısında önemli değişimler meydana geldi.

Hukuki Sonuçlar ve Değişiklikler

• Yargı Birliği Sağlandı: Askeri yargı tamamen sivil yargıya entegre edildi. Artık askeri personel de idari uyuşmazlıkları için Danıştay ve diğer idare mahkemelerinde dava açıyor. Bu, hukuk önünde vatandaşlık eşitliği ilkesinin daha da pekiştirildiği anlamına geliyor.
• Dava ve Görev Devri: AYİM'de derdest olan tüm davalar, ilgili idare mahkemelerine ve Danıştay'a devredildi. Bu süreçte dosya yoğunluğu ve görevlendirmelerle ilgili bazı geçiş sorunları yaşansa da, sistem kısa sürede adapte oldu.
• Personel Durumu: AYİM'de görevli hakim ve savcıların büyük bir kısmı, statülerine uygun şekilde sivil yargı bünyesine (Danıştay üyeliği, idare mahkemesi hakimi vb.) atandı veya emekliye sevk edildi.

Askeriye İçin Anlamı

• Sivil Denetimin Artması: Askeri Yüksek İdare Mahkemesi'nin kaldırılması, askeri idarenin ve askeri personelin, idari işlemler ve eylemler açısından tamamen sivil yargının denetimine girmesi sonucunu doğurdu. Bu, demokratik bir hukuk devletinde olması gereken normallleşme adımlarından biriydi.
• Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik: Kararların sivil yargı mercilerince alınması, askeri idare işlemlerinde şeffaflığı ve hesap verebilirliği artırma potansiyeli taşıdı.

Deneyimlerden Öğrenilenler ve Geleceğe Yönelik Bakış

AYİM'in kaldırılması, Türkiye'nin yargı tarihindeki en büyük reformlardan biridir. Bu süreç bize, hiçbir kurumun mutlak olmadığını, değişen koşullar ve ihtiyaçlar doğrultusunda yargı sistemlerinin de evrilmesi gerektiğini gösterdi. Benim gözlemim o ki, bu adım hem yargı sistemimizin daha bütünsel bir yapıya kavuşmasını sağlamış, hem de askeriye üzerinde sivil denetimin güçlenmesine önemli katkıda bulunmuştur.

Elbette, her köklü değişim gibi bu sürecin de kendi içinde dinamikleri ve yeni tartışma alanları olmuştur. Ancak genel çerçevede, AYİM'in kaldırılması, Türkiye'nin modernleşme ve demokratikleşme yolculuğunda önemli bir kilometre taşıdır.

Bugün, askeri idari uyuşmazlıklar, sivil idare mahkemelerinde ve Danıştay'da eşit ve tek bir yargılama usulüyle ele alınmaktadır. Bu durum, hukuk devleti ve yargı birliği ilkelerinin daha güçlü bir şekilde hayata geçirilmesi anlamına gelmektedir.

Umarım bu kapsamlı açıklama, "Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ne zaman kaldırılmıştır?" sorusunun ardındaki tüm detayları sizlere aktarabilmiştir. Unutmayalım ki, hukukun ve adaletin gelişim süreci, daima dinamik ve canlıdır.

Saygılarımla.