Doğu Akdeniz'de Türkiye'nin deniz yetki alanları; kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırması nasıl yapılır?

Question

Doğu Akdeniz'deki gelişmeleri yakından takip ederken, her ülkenin farklı haritalar ve tezler sunduğunu görüyorum. Özellikle kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge (MEB) sınırlandırmalarında uluslararası hukukun hangi temel ilkelerinin esas alındığını merak ediyorum. Adaların bu süreçteki etkisi, anakara ile olan ilişkisi ve genel olarak coğrafi özellikler hukuken nasıl değerlendiriliyor, açıklayabilir misiniz?

Answer 1

Merhaba değerli dostlar,

Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanları meselesinin, özellikle de kıta sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırlandırmalarının, hem Türkiye'nin hem de bölgedeki diğer ülkelerin gündeminde ne denli sıcak ve stratejik bir yer tuttuğunu yakından takip ettiğinizi biliyorum. Sürekli değişen haritalar, farklı tezler ve karşılıklı açıklamalar arasında, uluslararası hukukun temel ilkelerinin ve coğrafi özelliklerin nasıl değerlendirildiğini merak etmeniz çok doğal. Gelin, bu karmaşık ama bir o kadar da hayati konuyu, uzmanlık ve deneyimlerimin ışığında, samimi bir dille masaya yatıralım.

Doğu Akdeniz: Bir Jeopolitik Satranç Tahtası

Doğu Akdeniz, sadece masmavi suları ve tarihsel zenginlikleriyle değil, aynı zamanda barındırdığı hidrokarbon kaynakları potansiyeliyle de tüm dünyanın dikkatini çekiyor. Bu kaynaklar, bölge ülkeleri için enerji güvenliği ve ekonomik refah anlamında büyük bir cazibe merkezi. Ancak bu cazibe, beraberinde hak iddialarını, gerilimleri ve maalesef zaman zaman yanlış anlaşılmaları da getiriyor. Türkiye olarak biz, bu bölgenin sadece bir komşusu değil, aynı zamanda en uzun kıyı şeridine sahip bir ana aktörüyüz. Dolayısıyla deniz yetki alanlarımızın hukuka uygun bir şekilde belirlenmesi, hem egemenlik haklarımızın hem de gelecek nesillerin refahının teminatıdır.

Temel Kavramlar: Kıta Sahanlığı ve MEB'i Anlamak

Konuya girmeden önce, sıkça duyduğumuz ama bazen karıştırılabilen iki temel kavramı netleştirmekte fayda var:

Kıta Sahanlığı: Doğal Uzantının Önemi

Kıta sahanlığı, bir devletin karasal egemenliğinin deniz altındaki doğal uzantısıdır. Yani anakaranızın denizin altında devam eden kısmıdır. Uluslararası hukukta bu, bir ülkenin kıyılarından itibaren deniz tabanında ve toprak altında arama, sondaj yapma gibi münhasır haklara sahip olduğu alanı ifade eder. Türkiye için kıta sahanlığı, özellikle Doğu Akdeniz'deki tektonik yapılar ve kıyılarımızın doğal coğrafi özellikleri göz önüne alındığında, hayati bir öneme sahiptir. Bizim tezimiz, Akdeniz'deki kıta sahanlığımızın Anadolu anakarasının doğal uzantısı olduğu üzerine kuruludur.

Münhasır Ekonomik Bölge (MEB): Kaynakların Hakimi Olmak

MEB ise kıyılarımızdan itibaren 200 deniz miline kadar uzanabilen (kıyı komşusu ülkelerle çakışmadığı durumlarda) bir deniz alanıdır. Bu bölgede devletler, denizdeki ve deniz altındaki canlı (balıkçılık gibi) ve cansız (petrol, doğal gaz gibi) doğal kaynakları araştırma, işletme, koruma ve yönetme konusunda münhasır haklara sahiptir. Ayrıca bu bölgede yapay adalar kurma, enerji üretimi gibi ekonomik faaliyetlerde bulunma yetkisi de MEB'e dahil. Kıta sahanlığı, sadece deniz tabanı ve altını kapsarken, MEB hem deniz suyunu hem de tabanını içererek daha geniş bir yetki alanı sağlar.

Sınırlandırmada Uluslararası Hukukun Temel İlkeleri: Adalet ve Hakkaniyet

Uluslararası deniz hukukunun temel metni olan Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS veya UNCLOS), kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırmaları için genel çerçeveyi çizer. Türkiye bu sözleşmeye taraf olmamıştır, ancak sözleşmenin birçok maddesi uluslararası teamül hukuku haline gelmiştir ve biz de teamül hukukuna saygı duyuyoruz. Sınırlandırmalarda en çok tartışılan ve kafa karıştıran nokta da işte bu teamül hukuku ile devletlerin kendi yorumları arasında ortaya çıkıyor.

Temel ilkeler arasında şunlar öne çıkar:

1. Hakkaniyet İlkesi (Equity): En önemli ilkelerden biridir. Sınırlandırmanın "hakkaniyete uygun" bir çözüme ulaşması gerektiğini ifade eder. Yani taraflara adil bir dağılım sağlaması amaçlanır. Bu, her zaman tam ortadan çizmek anlamına gelmez; coğrafi ve diğer özel koşullar dikkate alınarak bir denge aranır.
2. Özel Durumlar İlkesi (Special Circumstances): Her durumun kendine özgü coğrafi ve jeolojik yapısı vardır. Özellikle Doğu Akdeniz gibi adalarla dolu bir bölgede, adaların konumu, büyüklüğü, anakaralara uzaklığı gibi faktörler özel durumlar olarak değerlendirilir.
3. Orantılılık İlkesi (Proportionality): Sınırlandırmanın sonucunda ortaya çıkan deniz alanının, ilgili kıyı şeritlerinin uzunlukları, eğrilikleri ve genel coğrafi bağlamıyla orantılı olması beklenir. Küçük bir adanın geniş deniz alanları yaratması, genellikle bu ilkeye aykırı bulunabilir.

Burada, "ortay hat" veya "eş uzaklık" ilkesi de önemli bir yöntemdir. Ancak uluslararası mahkeme kararları, eş uzaklık ilkesinin özel durumlar ve hakkaniyet ilkesiyle birlikte uygulanması gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Yani eş uzaklık, başlangıç noktası olabilir ama nihai çözüm değil. Örneğin, Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı Davası veya Libya/Malta Davası gibi önemli kararlar, coğrafi gerçekliklerin ve hakkaniyetin her zaman ağır bastığını göstermiştir.

Adaların Rolü ve Türk Tezleri: Tam mı, Yarı mı, Yoksa Hiç mi Etki?

İşte Doğu Akdeniz'deki en çetrefilli konulardan biri: Adaların deniz yetki alanları üzerindeki etkisi. Kullanıcıların da merak ettiği gibi, adaların bu süreçteki rolü, anakara ile olan ilişkisi ve genel coğrafi özellikler hukuken nasıl değerlendiriliyor?

Türkiye'nin tezlerine göre:

• Coğrafi Üstünlük Anakaranındır: Türkiye olarak, anakaraların kıta sahanlığı ve MEB oluşturma kapasitesinin, adalardan çok daha üstün olduğunu savunuyoruz. Özellikle Doğu Akdeniz gibi denizin dar ve kapalı olduğu bölgelerde, adalar kendi başlarına geniş yetki alanları yaratamaz.
• Adanın Niteliği Önemlidir: Bir adanın büyüklüğü, nüfusunun olup olmaması, ekonomik bir yaşamı olup olmadığı (yani sadece kaya parçası mı, yoksa gerçek bir yaşam alanı mı), anakaraya olan uzaklığı ve anakara ülkesine olan yakınlığı gibi faktörler, hukuken etkisini belirler. Örneğin, üzerinde yaşam olmayan, ekonomik fonksiyonu bulunmayan küçük bir adanın, binlerce kilometrekarelik bir kıta sahanlığı veya MEB oluşturması hakkaniyet ilkesine aykırıdır.
• Meis Adası (Kastellorizo) Örneği: Bu konuda en somut ve çarpıcı örnek, Rodos'un doğusunda, Türk kıyılarına sadece 2 kilometre uzaklıkta yer alan Meis Adası'dır. Bu küçük ada, Yunanistan anakarasından yaklaşık 580 kilometre uzaktadır ve tek başına Türk kıyı şeridini kilitleyecek, Türkiye'nin kıta sahanlığını yok sayacak büyüklükte bir MEB veya kıta sahanlığı hattı çizemez. Uluslararası hukukta, bu tür adalara "tam etki" tanınması, genellikle reddedilir. Yargı kararları, bu tür adalara sınırlı bir etki tanınabileceğini veya duruma göre hiçbir etki tanınmayabileceğini göstermektedir. Aksi takdirde, adalardan oluşan bir "zincir" vasıtasıyla bir devletin doğal uzantısı olan anakarasının deniz yetki alanları gasp edilmiş olur.

Türkiye, bu tür adaların "kıyı özelliklerine sahip olmadığını" ve anakaranın doğal uzantısının bu tür adalar tarafından kesintiye uğratılamayacağını vurgular. Sınırlandırmalarda adaların etkisinin "tam etki", "yarı etki" veya "hiç etki" şeklinde değerlendirilmesi, yargısal içtihatlarda sıkça karşılaşılan bir durumdur ve her durum kendi özelinde incelenir. Bizim tezimiz, Doğu Akdeniz'deki adaların çoğunun coğrafi olarak Türk kıyılarına daha yakın ve anakaradan kopuk olması nedeniyle, bu adalara tam etki tanınmaması gerektiği yönündedir.

Türkiye'nin Yaklaşımı: Diyalog, Hukuk ve Hakkaniyet

Türkiye olarak, Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanları meselesine uluslararası hukuka uygun, hakkaniyetli ve barışçıl bir çözüm bulunması gerektiğine inanıyoruz. Politikalarımızı bu çerçevede şekillendiriyoruz:

1. Diyalog ve Müzakere: Bizim için en ideal çözüm, ilgili tüm kıyıdaş ülkelerin bir araya gelerek, iyi niyetli bir şekilde müzakere etmesidir. Komşularımızla olan ilişkilerimizde her zaman yapıcı bir diyalogdan yanayız. Ancak bu diyaloğun ön koşulu, tüm tarafların eşit haklara sahip olduğu kabul edilmesidir.
2. Hakkaniyete Uygun Çözümler: Yukarıda bahsettiğim gibi, sınırlandırmaların adalet ve hakkaniyet ilkelerine uygun olması esastır. Küçük adaların anakaraların hakkını gasp etmesine izin veren bir yaklaşım, uluslararası hukukun ruhuna aykırıdır.
3. Gerçekçi Coğrafi Yaklaşım: Türkiye'nin en uzun kıyı şeridine sahip olması ve kıta sahanlığının anakarasının doğal uzantısı olması, coğrafi bir gerçektir. Haritalarımızı çizerken bu gerçeği temel alıyoruz.
4. Türkiye-Libya MEB Sınırlandırma Anlaşması: Bu anlaşma, Türkiye'nin bu konudaki yaklaşımının en somut örneklerinden biridir. Ankara ve Trablus arasında yapılan bu anlaşma, Doğu Akdeniz'deki en uzun deniz sınırlarından birini belirleyerek, iki ülkenin anakara kütlelerinin karşılıklı coğrafi gerçekliklerini dikkate almıştır. Bu, adaların denklemi bozmadığı, anakaraların belirleyici olduğu bir yaklaşımın hukuki bir belgesidir.

Sonuç: Ortak Bir Gelecek İçin

Doğu Akdeniz, hepimizin ortak evidir ve buradaki zenginlikler, bölgedeki tüm ülkelerin refahına katkı sağlayabilecek potansiyele sahiptir. Ancak bunun yolu, karşılıklı saygı, uluslararası hukukun doğru yorumlanması ve adil çözümler arayışından geçiyor. Türkiye olarak, kendi haklarımızı sonuna kadar korurken, aynı zamanda bölgedeki barış ve istikrara katkı sağlama arzusundayız.

Unutmayalım ki bu mesele, sadece bir harita üzerinde çizgiler çizmekten ibaret değil; aynı zamanda ulusların egemenlik hakları, gelecek nesillerin refahı ve bölgesel güvenlik açısından hayati öneme sahip. Umuyorum ki bu karmaşık konuyu sizlere daha anlaşılır bir şekilde aktarabilmişimdir. Gelecekte, Doğu Akdeniz'in tüm kıyıdaş ülkeler için bir işbirliği ve zenginlik denizi olacağına dair inancımı koruyorum.

Sevgi ve saygılarımla.