Araba Sevdası'ndaki Bihruz Bey'in sığlığı hala güncel mi?

Question

Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası'ndaki Bihruz Bey karakterini derste işlerken, onun o dönem için yanlış batılılaşmanın sembolü olduğunu anladım. Ancak şimdi düşünüyorum da, bu sığ, gösteriş budalası tipleme günümüzde de sosyal medyada veya çevremizde karşımıza çıkmıyor mu? Edebiyatın bu tarz karakterleri yaratmadaki amacı sadece eleştirmek mi, yoksa okuyucuya zaman ötesi bir ayna tutmak mı?

Answer 1

Çeyrek Akıl, Yarım Hayat: Bihruz Bey'in Gölgesi Bugün Ne Kadar Uzun?

Recaizade Mahmut Ekrem'in ölümsüz eseri Araba Sevdası ve onun başkarakteri Bihruz Bey... Ah, ne çok konuştuk, ne çok dersler çıkardık ondan! Özellikle yanlış batılılaşmanın, yüzeysel taklitçiliğin ve gösteriş budalalığının sembolü olarak zihinlerimize kazındı. Fransızca kelimeleri yarım yamalak kullanıp kendini aydın sanan, giyimi kuşamıyla övünüp ardındaki boşluğu gizlemeye çalışan o tipleme... Öğrencilik yıllarımızda hep o döneme ait bir eleştiri olduğunu düşünürdük, değil mi? Ama şimdi, bu çağın, bu koşuşturmanın ve özellikle de sosyal medyanın ortasında dururken, insan ister istemez soruyor: Bihruz Bey'in sığlığı, günümüz için hâlâ geçerli bir aynayı temsil ediyor mu?

Bu soruya cevabım kesin ve net: Evet, hem de ne kadar güncel! Bihruz Bey, sadece 19. yüzyılın sonlarına ait bir karakter değil, insan doğasının belirli zaaflarını, dönemin koşullarına göre biçimlenmiş evrensel bir arketipidir. Gelin, bu meseleyi biraz derinlemesine inceleyelim.

Bihruz Bey'in Aynası: Dün ve Bugün

Kimdi Bihruz Bey?

Hatırlayalım: Bihruz Bey, babadan kalma mirasıyla yaşayan, çalışmayı küçümseyen, batıyı şeklen taklit etmeye çalışan, fakat hiçbir şeyi özümsemeyen bir gençti. Onun için önemli olan, kıyafeti, arabası, Fransızca birkaç kelimeyle çevresindekilere "Avrupalı" görünmekti. Kütüphanesindeki kitapların kapağına dahi bakmamış, bilgi yerine gösterişi tercih etmişti. Hayatı, yüzeysel zevkler ve dışsal görünüşten ibaretti. Aslında bu, dönemin bir kesiminin yaşadığı kimlik bunalımının ve yanlış anlaşılan modernleşme çabasının trajikomik bir yansımasıydı.

Günümüzün Bihruz Beyleri: Sosyal Medya Vitrinleri

Şimdi bir düşünün. Telefonunuzu elinize alın ve sosyal medya akışınıza bir göz atın. Ne görüyorsunuz?
En yeni, en pahalı arabaların, çantaların, saatlerin önünde verilen pozlar...
Yarı Fransızca, yarı İngilizce, anlamsız "deep" (derin) yorumlarla süslenmiş gönderiler...
Okunmamış kitap raflarının, ziyaret edilmemiş sanat galerilerinin, dinlenmemiş klasik müzik plaklarının fon olduğu "entelektüel" paylaşımlar...
Yaşam tarzının sadece görünen yüzünün, o cilalı ve filtrelenmiş anlarının sergilendiği bir dünya...

İşte bunlar, bugünün Bihruz Beyleri değil mi? Belki bir markanın en yeni model spor ayakkabısı için kuyruğa giren, o ayakkabıyı alıp sadece Instagram'da göstermek için giyen genç... Ya da bir kütüphaneye gidip sadece fotoğraf çekip "kitap aşkı" etiketiyle paylaşan, ancak okumaya vakit ayırmayan o "entelektüel" pozlar veren kişi...

Bir ara ben de denk gelmiştim; genç bir influencer, lüks bir arabanın kaputuna oturmuş, elinde sözde okunuyormuş gibi tuttuğu bir felsefe kitabı ve altında "derin düşünceler" temalı bir başlık... Ancak yorumlarda kitabın kapağı ters olduğu fark edilmişti. Bu, tıpkı Bihruz Bey'in Fransızcası gibi, gösterişin bilginin önüne geçtiği trajikomik bir durum değil mi? İnsanlar, artık sahip oldukları şeylerle değil, sahip oldukları izlenimlerle var olmaya çalışıyor. Gerçeklik ile algı arasındaki bu uçurum, Bihruz Bey döneminden çok daha genişlemiş durumda.

Neden Hâlâ Bu Kadar Günceliz? İnsan Doğasının Zayıf Damarları

Bihruz Bey'in çağları aşan bu güncelliği, aslında insan doğasının bazı temel dinamiklerinden besleniyor:

1. Onay İhtiyacı ve Aidiyet Arzusu: İnsan, sosyal bir varlıktır ve kabul görmek, beğenilmek ister. Bihruz Bey, çevresinin "modern" ve "Avrupai" olduğunu düşünmesini istiyordu. Bugün ise bu onay mekanizması sosyal medyada "beğeniler" ve "takipçiler" şeklinde somutlaşıyor. Ne kadar çok beğeni, o kadar çok varoluş. Bu, derin bir özgüven eksikliğinin dışavurumu olabilir.

2. Tüketim Kültürünün Çekiciliği: Modern dünya, bizi sürekli daha fazlasını tüketmeye teşvik ediyor. Markalar, ürünler, deneyimler... Hepsi bize "mutluluk", "statü", "başarı" vaat ediyor. Bihruz Bey için pahalı arabası neyse, bugün için de en son model telefon, pahalı bir tatil, "limited edition" bir ürün aynı anlamı taşıyor. Aslında satın aldığımız şey, eşya değil, o eşyanın bize vereceğini düşündüğümüz imajdır.

3. Bilgiye Erişim Kolaylığı, Derinliğe Ulaşma Zorluğu: İnternet sayesinde her bilgiye saniyeler içinde ulaşabiliyoruz. Ancak bu kolaylık, bilgiyi özümseme ve derinlemesine düşünme yeteneğimizi köreltiyor. Yüzeysel başlıklar, hızlı tüketilen içerikler, Bihruz Bey'in kütüphanesindeki tozlu kitaplar gibi, bilgiyi sadece bir dekorasyon unsuru haline getirebiliyor. "Okudum" demek, "anladım" demekten daha kolay geliyor.

Edebiyatın Zaman Ötesi Gücü: Ayna mı, Kılıç mı?

Edebiyatın Bihruz Bey gibi karakterleri yaratmadaki amacı sadece eleştirmek midir? Elbette hayır. Edebiyat, belirli bir döneme veya topluma ayna tutarken, aslında insanlık durumuna dair evrensel bir gerçeği yakalar. Recaizade Mahmut Ekrem, Bihruz Bey'i yazarken belki de bizim bugün sosyal medyada gördüğümüz tipleri hayal edemezdi. Ama onun yarattığı karakter, insan doğasındaki yüzeysellik, taklitçilik ve onay bağımlılığı gibi ölümsüz zaafları öyle ustaca işledi ki, o karakter zamanın ötesine geçebildi.

Bihruz Bey, bize sorar: "Benim gibi misin? Ya da çevrende benden çok var mı?" Bu soru, okuyucuya tutulan güçlü bir aynadır. Kendi içimize bakma, davranışlarımızı sorgulama fırsatı sunar. Bu, edebi bir eserin başarısının en önemli ölçütlerinden biridir. Kısacası, edebiyat hem bir eleştiri kılıcıdır hem de zamansız bir aynadır.

Peki, Bu Sığlık Sarmalından Nasıl Çıkarız?

İçimizdeki Bihruz Bey'i tamamen yok etmek belki mümkün değil ama onun bizi ele geçirmesini engellemek bizim elimizde. İşte size birkaç pratik öneri:

• Farkındalık İlk Adımımız: Öncelikle kendimizde veya çevremizde bu Bihruz Bey'vari davranışları fark etmekle başlayın. Bir şeyi gerçekten istediğiniz için mi yapıyorsunuz, yoksa "görüntü" için mi?
• Gerçek Değerlere Odaklanın: Maddi gösteriş ve dışsal onay yerine, bilginizi artırmaya, anlamlı ilişkiler kurmaya, yeni deneyimler biriktirmeye yatırım yapın. Bir kitap okumak, bir hobiyi öğrenmek, bir yeteneği geliştirmek... Bunlar size kalıcı tatmin sağlayacaktır.
• Eleştirel Düşünme Becerisi Geliştirin: Sosyal medyada gördüğünüz her şeye inanmayın. Gösterilenin ardındaki gerçeği sorgulayın. Ne kadar çok soru sorarsanız, o kadar az yüzeysel kalırsınız.
• Kendi Hikayenizi Yazın: Başkalarını taklit etmek yerine, kendi özgün kimliğinizi oluşturmaya çalışın. Başkasının hayatını yaşamak yerine, kendi hayatınızın mimarı olun. Ne sevdiğinizi, neye değer verdiğinizi keşfedin.
• Dijital Detoks Deneyin: Ara sıra sosyal medyadan uzaklaşın. Bu size kendinizi, gerçek dünyayı ve gerçek değerleri hatırlatmak için harika bir fırsat sunar.

Sonuç

Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası, bize sadece bir dönem eleştirisi sunmuyor. Çok daha fazlasını yapıyor. Bihruz Bey karakteriyle, insan doğasının zaaflarına, gösteriş merakına, yüzeyselliğe ve onay bağımlılığına dair evrensel ve zamansız bir ders veriyor.

Günümüzde, sosyal medyanın ve tüketim kültürünün etkisiyle bu zaaflar çok daha görünür ve yaygın hale gelmiş durumda. Belki Bihruz Bey'in arabası yerine bugün son model bir telefon ya da "story" özelliği var. Ama özünde değişen bir şey yok. Önemli olan, bu tiplemelerin farkında olmak ve kendi hayatlarımızda, kendi içimizde bu sığlığın tuzağına düşmemek için bilinçli çaba göstermektir. Unutmayalım ki, gerçek zenginlik, dışarıdan görünen değil, içeriden beslenen derinlikte saklıdır.